10 ερωτήσεις και 10 απαντήσεις για την ΑΟΖ από τον Άγγελο Συρίγο

*επ. Καθηγητής Διεθνούς Δικαίου και Εξωτερικής
 Πολιτικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο

του Αγγέλου Συρίγου*
από το περιοδικό Επίκαιρα που κυκλοφορεί

1. Τι είναι η ΑΟΖ;

Η Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ) είναι μία θαλάσσια ζώνη. Ξεκινά από εκεί που τελειώνει η αιγιαλίτιδα ζώνη - στην περίπτωση της Ελλάδος στα 6 μίλια. Εκτείνεται έως 200 μίλια από τις ακτές. Στο στενό θαλάσσιο χώρο της Μεσογείου κανένα κράτος -συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδος- δεν έχει δυνατότητα για πλήρη ανάπτυξη της ΑΟΖ, λόγω της εγγύτητας με γειτονικά κράτη. Μέσα στην ΑΟΖ το κράτος ασκεί μεταξύ άλλων: 

α. «Κυριαρχικά δικαιώματα» για την έρευνα και εκμετάλλευση των πλουτοπαραγωγικών πηγών στο βυθό, στο υπέδαφος και στα υπερκείμενα ύδατα.
β. Δικαιοδοσία για τη λήψη μέτρων προστασίας του θαλάσσιου περιβάλλοντος.

2. Σε τι διαφέρει η ΑΟΖ από την υφαλοκρηπίδα; http://borioipirotika.blogspot.com/

Οι κύριες διαφορές -αν και όχι όλες- είναι οι ακόλουθες: 

Διαφορά 1η: Η ΑΟΖ περιλαμβάνει το βυθό, το υπέδαφος και τα υπερκείμενα ύδατα. Η υφαλοκρηπίδα περιλαμβάνει μόνον το βυθό και το υπέδαφος της θάλασσας. Δεν περιλαμβάνει τα υπερκείμενα ύδατα.

Διαφορά 2η: Τα δικαιώματα και οι δικαιοδοσίες ενός κράτους επί της ΑΟΖ αποκτώνται μόνον όταν το κράτος κηρύξει ρητώς τη συγκεκριμένη θαλάσσια ζώνη. Αντιθέτως, «τα δικαιώματα του παράκτιου κράτους στην υφαλοκρηπίδα δεν εξαρτώνται από την πραγματική ή ιδεατή κατοχή ή από οποιαδήποτε ρητή διακήρυξη» (άρθρο 77) και υπάρχουν «εξ υπαρχής» και «αυτοδικαίως».

Διαφορά 3η: Η ΑΟΖ περιλαμβάνει κω την εκμετάλλευση των πλουτοπαραγωγικών πηγών αλλά και την προστασία και τον περιβαλλοντικό έλεγχο αυτών των πηγών, καθώς και την επιστημονική έρευνα. Η υφαλοκρηπίδα αναφέρεται αποκλειστικώς στην (οικονομική) εκμετάλλευση των πλουτοπαραγωγικών πηγών του βυθού και του υπεδάφους.

3. Δεν έχει απορροφήσει ο θεσμός της ΑΟΖ την υφαλοκρηπίδα; 

Όχι. Και οι δύο θαλάσσιες ζώνες είναι εξίσου ισχυρές στο νομικό πεδίο. Η Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας δέχεται την αυτόνομη ύπαρξή τους. Επιπλέον, στη Σύμβαση αναφέρεται ρητώς ότι ένα κράτος που έχει θεσπίσει ΑΟΖ ασκεί τα δικαιώματα επί του βυθού και του υπεδάφους της ΑΟΖ, σύμφωνα με τα οριζόμενα στα σχετικά άρθρα για την υφαλοκρηπίδα (άρθρο 56). Επομένως, για να δούμε ποια δικαιώματα ασκεί ένα κράτος επί του βυθού και του υπεδάφους της ΑΟΖ του πρέπει να ανατρέξουμε στις σχετικές διατάξεις για την υφαλοκρηπίδα.

4. Πόσες χώρες έχουν κηρύξει ΑΟΖ ανά τον κόσμο;

Η θέσπιση ΑΟΖ ξεκίνησε τη δεκαετία του 1970. Σήμερα από τα εκατόν πενήντα κράτη που έχουν δυνατότητα να διεκδικήσουν ΑΟΖ, τα εκατόν είκοσι εννέα έχουν προχωρήσει στην κήρυξή της. Στη Μεσόγειο, από τα είκοσι ένα κράτη της περιοχής μόνον τα οκτώ έχουν θεσπίσει ΑΟΖ. Στα κράτη που δεν έχουν θεσπίσει ΑΟΖ περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, η Ισπανία, η Γαλλία και η Ιταλία - η Ισπανία, ωστόσο, έχει θεσπίσει ζώνη προστασίας της αλιείας και οι άλλες δύο χώρες έχουν θεσπίσει ζώνες οικολογικής προστασίας. Η Τουρκία έχει θεσπίσει ΑΟΖ στην περιοχή του Ευξείνου Πόντου, αλλά όχι στη Μεσόγειο.

5. Η κήρυξη ΑΟΖ θα βοηθήσει στην επίλυση των ελληνοτουρκικών διαφορών;

Κατηγορηματικά όχι.Τα ίδια προβλήματα που υπάρχουν σήμερα με την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας θα εξακολουθήσουν να υφίστανται όταν θεσπισθεί η ΑΟΖ. Σύμφωνα με τη Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας, οι κανόνες οριοθετήσεως των δύο θαλασσίων ζωνών είναι απολύτως ίδιοι. Μοναδική διαφορά είναι πως με τη θέσπιση ΑΟΖ θα επιβεβαιωθεί ότι το βασικό κριτήριο της θαλάσσιας αυτής ζώνης είναι η απόσταση από τις ακτές και όχι γεωμορφολογικά κριτήρια του βυθού, που σχετίζονται με τη γεωλογική υφαλοκρηπίδα. Ούτως ή άλλως, όμως, η Τουρκία έχει πάψει εδώ και χρόνια να επικαλείται γεωμορφολογικά κριτήρια.

6. Εάν δεν βοηθά στην επίλυση των ελληνοτουρκικών σχέσεων, γιατί επιθυμούμε την κήρυξη ΑΟΖ;

Την Ελλάδα τη συμφέρει η θέσπιση ΑΟΖ για τους ακόλουθους επτά λόγους:
•    Διασφαλίζει την πολιτική και οικονομική ενότητα του ελλαδικού χώρου, των ηπειρωτικών περιοχών με τα νησιά.
•    Προστατεύει το θαλάσσιο περιβάλλον (π.χ., από πετρελαιοκηλίδες), που είναι και ο μοναδικός πλούτος του Αιγαίου τον οποίο πραγματικά εκμεταλλευόμαστε, μέσω του τουρισμού.
•    Βοηθά στην αντιμετώπιση της καταστροφής των αλιευτικών πεδίων του Αιγαίου που υπεραλιεύονται συστηματικά πέραν των 6 μιλίων από τις ακτές μας.
•    Προσφέρει δυνατότητες οικονομικής εκμεταλλεύσεως πέραν της αιγιαλίτιδας ζώνης, μέσω, π.χ., της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από ρεύματα, ύδατα και ανέμους.
•    Έχει ως βάση της το στοιχείο της αποστάσεως από τις ακτές και μόνον. Έτσι καταρρίπτει οποιοδήποτε τουρκικό επιχείρημα για γεωμορφολογικά στοιχεία του βυθού της θάλασσας, που θα ήταν δυνατό να συνδεθούν με την υφαλοκρηπίδα. http://borioipirotika.blogspot.com/
•    Κλείνει θέματα που δυνητικά θα μπορούσαν να εγερθούν στο μέλλον στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, όπως αυτό της ΑΟΖ.
•    Προσφέρει μεγαλύτερη ισχύ σε ένα κράτος η πρόσκτηση αυξημένων αρμοδιοτήτων στις θάλασσες που το περιβάλλουν.

7. Γιατί διαδοχικές ελληνικές κυβερνήσεις δεν κήρυξαν ΑΟΖ μέχρι σήμερα;

Οφείλεται καθαρά στη φοβική στάση της ελληνικής πλευράς. Η στάση αυτή δεν περιορίζεται μόνον στην ΑΟΖ. Το ίδιο συμβαίνει εδώ και χρόνια με:
•    την αύξηση των ελληνικών χωρικών υδάτων - η Ελλάδα είναι το μοναδικό από τα εκατόν σαράντα εννέα παράκτια κράτη του πλανήτη που έχουν τη δυνατότητα να επεκτείνουν τα χωρικά τους ΰδατα στα 12 μίλια και δεν έχει ασκήσει αυτό το δικαίωμα·
•    την αποφυγή υιοθετήσεως ευθειών γραμμών βάσεως, που θα επέτρεπε την αύξηση της ελληνικής αιγιαλίτιδας ζώνης περίπου κατά 5%·
•    την άρνηση θεσπίσεως ελληνικής εθνικής ζώνης αποκλειστικής αλιείας 12 μιλίων, παρότι το έχει ζητήσει η ίδια η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δύο φορές - Κανονισμοί της ΕΚ/ΕΕ 3760/1992 και 2371/2002·
•    τις ανενόχλητες, θρασύτατες υπερπτήσεις τουρκικών αεροσκαφών πάνω από τα νησιά του Αιγαίου.
Ουσιαστικά, από το 1980, που διεκόπησαν οι ελληνοτουρκικές διαπραγματεύσεις, η Ελλάδα, προκειμένου να αποφύγει εντάσεις με την Τουρκία, επέλεξε την πλήρη αποχή από κάθε δραστηριότητα πέραν των ελληνικών χωρικών υδάτων.

8. Ποιες κινήσεις πρέπει να κάνουμε, όταν κηρύξουμε ΑΟΖ;

Εν σχέσει προς την ΑΟΖ, τρία πράγματα έχουν σημασία: η κήρυξη, η εφαρμογή και η οριοθέτηση. Από τις θέσεις των κομμάτων είναι περίπου σαφές ότι η επόμενη Βουλή θα προχωρήσει στην
κήρυξη ΑΟΖ. Αυτό δεν αρκεί. Με δεδομένο ότι η οριοθέτηση της ΑΟΖ είναι εξαιρετικά δύσκολη -και στην περίπτωση της Τουρκίας μάλλον απίθανη-, το βάρος πρέπει να πέσει στους τρόπους εφαρμογής της ΑΟΖ. Αυτή θα μπορούσε να περιλαμβάνει την αυστηρή εφαρμογή κανόνων περιβαλλοντικής προστασίας των πλοίων που ρυπαίνουν εντός της ΑΟΖ* την πρόταση στην Ευρωπαϊκή Ένωση αφενός να θεσπίσει εντός της ΑΟΖ «προστατευόμενες περιοχές αλιείας», εντός των οποίων θα απαγορεύονται ή θα περιορίζονται ορισμένες μέθοδοι αλιείας, και αφετέρου να αναγνωρίσει ως «τόπους κοινοτικής σημασίας» του Δικτύου ΝβΐυΓ3 υποθαλάσσιες περιοχές· τη θέσπιση αλιευτικής ζώνης στο Αιγαίο 12 μιλίων και πιθανόν τη θέσπιση de facto «αρχαιολογικής ζώνης» έως 24 μίλια. Σε άλλη περίπτωση, ελλοχεύει ο κίνδυνος η ΑΟΖ να θεσπισθεί εν χορδαίς και οργάνοις και στη συνέχεια να μείνει κενό γράμμα.

9. Χρειάζεται να κηρύξουμε ΑΟΖ για να μπορέσουμε να εκμεταλλευθούμε πετρέλαιο ή φυσικό αέριο που βρίσκεται έξω από την ελληνική αιγιαλίτιδα ζώνη;

Κατηγορηματικά όχι! Οι πόροι αυτοί βρίσκονται στο υπέδαφος κάτω από το βυθό της θάλασσας και καλύπτονται πλήρως από το καθεστώς της υφαλοκρηπίδας.

10. Ποιο είναι το πρόβλημα με το Καστελόριζο; http://borioipirotika.blogspot.com/

Η τοποθεσία του νησιωτικού συμπλέγματος της Μεγίστης (Καστελόριζο) επιτρέπει στις υφαλοκρηπίδες Ελλάδος και Κύπρου να εφάπτονται. Αντιστοίχως, η τουρκική υφαλοκρηπίδα περιορίζεται σε μία τριγωνική περιοχή ανάμεσα στη Ρόδο και στο Καστελόριζο. Προϋπόθεση είναι το όριο της υφαλοκρηπίδας να χαραχθεί επί τη βάσει της μέσης γραμμής/γραμμής ίσης αποστάσεως μεταξύ των τουρκικών ακτών και του Καστελόριζου, της Ρόδου, της Καρπάθου και της Κρήτης. Η Τουρκία, προφανώς, αντιδρά σε μια τέτοια οριοθέτηση. Για το λόγο αυτό επεδίωξε κατά τις διερευνητικές συνομιλίες της περιόδου 2010-2011 μεταξύ των δύο χωρών να απομονώσει το Καστελόριζο, ως ευρισκόμενο στην Ανατολική Μεσόγειο, από τα υπόλοιπα ελληνικά νησιά. Η απάντηση στις τουρκικές επιδιώξεις είναι ότι η οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας -και της ΑΟΖ, οψέποτε θεσπισθεί- θα πρέπει να είναι συνολική και όχι αποσπασματική και να αφορά ενιαία σε όλο το μήκος των ελληνοτουρκικών θαλασσίων συνόρων, από το δέλτα του Έβρου έως και τη Στρογγύλη ανατολικά του Καστελόριζου. 

ΠΗΓΗ:  Βορειοηπειρωτικά

ΣΧΕΤΙΚΆ ΆΡΘΡΑ ...

AOΖ: Ξεκινούν διαπραγματεύσεις με «γείτονες» – Τα είπαν για ενέργεια Παπαδήμος-Παπακωνσταντίνου

Κόντρα Η.Π.Α. – Τουρκίας για την ΑΟΖ Κύπρου

Το Ισραήλ αναγνώρισε την ελληνική ΑΟΖ πριν καν την ανακηρύξει η Ελλάδα!